in

Sterilizasyon ve Dezenfeksiyon Nedir ?

Sterilizasyon, bir ortamın, bir aletin, bir eşyanın vb. üzerinde barındırdığı tüm mikroorganizmalardan yani gözle görünmeyen her türlü virüs, bakteri ve benzeri canlı formlarından temizlenmesi amacıyla yapılan fiziksel veya kimyasal işlemlerdir.

Dezenfeksiyon; bir cisim ya da maddenin; patojen mikroorganizmalardan (bakteri sporları hariç) arındırılması (öldürülmesi veya üremelerinin durdurulması) işlemidir. Sterilizasyon kesin ve mutlak anlamlı bir işlem olmasına karşın, dezenfeksiyon işlemi çok geniş bir spektruma sahiptir. Bir ortamdaki mikroorganizma sayısının azaltılmasından sterilizasyona kadar uzanan geniş bir spektrumu vardır. Dezenfeksiyon, cansız objelerdeki tüm tanımlanan patojen mikroorganizmaları yok eder AMA; Bakteri sporları ve mikobakterileri etkileme seviyelerine göre yüksek, orta ve düşük seviye dezenfeksiyon olarak 3 kategoride değerlendirilir. Dezenfeksiyon işlemi de fiziksel ve kimyasal yöntemlerle yapılabilir. Ancak dezenfeksiyonda kimyasal maddeler daha çok kullanılır ve bu maddelere dezenfektan denir.

Mikroorganizma denilince anlamamız gerekenler şunlardır; algler, protozoonlar, funguslar, bakteriler,mikroplar ve virüsler.

Mikroorganizmaların öldürülmesi demek; gelişme ve/ya bölünerek çoğalma kabiliyetlerinin bir daha geri kazanılmamak üzere yok edilmesidir. Mikroorganizmaların fiziksel veya kimyasal tekniklerle öldürülmeleri doğrudan bir operasyon olarak gerçekleşir. Bu da şu anlama gelir ki, mikroorganizmaları öldürmeye yönelik yöntemler, seçilen bir popülasyondaki mikroorganizmaların tamamını tek seferde ve ani olarak öldürmeyecek olmasıdır.

Mikrobiyal öldürme hızı;

-mikroorganizmaların başlangıçtaki sayısına,

-mikrobiyal özelliklere,

-çevresel etkenlere,

sterilizasyon yönteminin uygulanma süresine bağlı olarak değişir.

Mikroorganizmaların öldürülmesindeki fayda ve sebepler;

•İnsan, hayvan ve bitkilerde hastalık yapan mikroorganizmaları yok etmek ve böylece hastalıklara engel olmak,

•Gıdaların bozulmasını engellemek,

•Hastaneler, mutfaklar ve benzeri diğer önemli ortamları mikroorganizmalardan arındırılmış hale getirmek,

•Saf kültürleri elde etmek ve bunların etrafa bulaşmasını önlemek,

•Malzemelerin ve aletlerin (özellikle cerrahi aletlerin) kontaminasyonunu engellemek,

•Hastalık yapıcı etkenlerin etrafa yayılmasını ve bulaşmasını engellemek olarak kısaca sayılabilir.

Sterilizasyon yöntemlerini aşağıdaki başlıklarla sınıflandırabiliriz:

A- Sıcaklıkla sterilizasyon

•Kuru sıcaklıkla sterilizasyon

•Nemli sıcaklıkla sterilizasyon

B-Filtrasyonla sterilizasyon

•Gazların filtrasyonla sterilizasyonu

•Sıvıların filtrasyonla sterilizasyonu

C-Kimyasal sterilizasyon

•Etilen Oksitle sterilizasyon

•Diğer kimyasallar malzemelerle sterilizasyon

D-Işınımla sterilizasyon

•İyonize ışınlarla sterilizasyon

•İyonize olmayan ışınlarla sterilizasyon

A-Sıcaklıkla sterilizasyon

Yöntemin amacı doğrudan doğruya hücre proteinlerini sıcaklıkla çökeltmektir. Bu yönteme etki eden koşullar;

Sıcaklık derecesi: Derece arttıkça, daha hızlı ve daha iyi sonuç alınır.

Etki zamanı: Sıcaklık yükseldikçe, etki süresi azalır.

Ortamın pH derecesi: Nötral derecelerden uzaklaştıkça daha etkilidir.

Mikroorganizma içindeki su miktarı: Proteinlerin sıcaklık etkisinde katılaşıp çökeltilmesi için en az %50 oranında su bulunmalıdır. Sporlar bu sebeple sterilizasyona daha dirençlidir.

Ozmotik basınç: Hücre içindeki çözünmüş maddelerin oluşturduğu su alma isteğine ozmotik basınç denir. Ozmotik basınç arttıkça hücre suyu azalır.

Sıcaklık ile sterilizasyon kolay, ekonomik ve iyi sonuç vericidir. Fakat malzemeye uygun sıcaklık derecesinin seçilmesi gereklidir.

a-Kuru sıcaklık ile sterilizasyon

– Büsbütün yakma, alevden tutma, kızıl dereceye kadar yakma en belirgin, uygulama örnekleridir.

– 180 santigrat derecede 30 dk, 160 santigrat derecede 2 saat süreyle fırında bekletmek, cam ve metal malzemeler için doğru sterilizasyon değerleridir.

b-Nemli sıcaklıkla sterilizasyon

Basınç altındaki doymuş su buharıyla çalışan otoklav fırınları kullanılır.

– 121 santigrat derecede, 1 atmosfer Hg basıncı altında 15-20 dakika veya 134 santigrat derecede, 2 atmosfer Hg basınç altında 3 dakika tutmak yeterlidir.

B-Filtrasyon ile sterilizasyon

Sıvılar ve gazlar doğru seçilmiş filtrelerden geçirilerek mikroplardan arındırılabilirler.

– Çok hassas çalışma ve üretim ortamlarının havası, belirli por aralıklarına sahip HEPA veya ULPA (High-Ultra efficiency particulate air filters) filtrelerle temizlenir.

– Bir sıvıda süspansiyon halinde bulunan katı parçacıkların gözenekli bir çeperden yada zardan süzülerek ayrılması amacıyla filtrasyon işlemi uygulanır. Özellikle serumlar, vitaminler, antibiyotikler filtrasyonla sterilize edilebilirler. 1900 yılların başlarından itibaren diatom toprağı, asbest lifleri ve cam tozu filtreleri kullanılmasına rağmen günümüzde kullanım kolaylığı nedeniyle çoğunlukla membran filtreler kullanılmaktadır. Membran filtreler selüloz asetat veya polikarbonat yapısında olup, değişik delik çaplarına (0.22mm- 0.45mm) sahiptirler.

C-Kimyasal yöntemlerle sterilizasyon

Kimyasal maddelerden sterilizasyondan çok dezenfeksiyon amacıyla yararlanılır. Etkinlikleri; yapılarına, konsantrasyonlarına ve uygulama süresine bağlı olarak değişir. Etki yöntemleri; sitoplazmik zar işlevini bozma, protein denatürasyonu, enzim inaktivasyonu vb.. şeklinde sayılabilir.

Sterilizasyon amacıyla kullanılan bazı kimyasallar;

•Etilen Oksit,

•Ozon,

•Beta-propiyolakton,

•Perasetik asit,

•Hidrojen peroksit,

•Klorin dioksit,

Daha çok dezenfeksiyon amaçlı kullanılan bu kimyasal maddeler; iritan, toksik ve kanserojen gibi bazı özelliklerinden dolayı sık kullanılmazlar. Etilen oksitle sterilizasyon, tek kullanımlık tıbbi malzemelerin endüstriyel sterilizasyonunda en büyük pazar payına sahip olduğu için üzerinde ayrıca durulacaktır.

•Etilen Oksitle (EtO) Sterilizasyon

Etilen oksit, proteinlerin ve nükleik asitlerin özellikle hidroksil ve sülfidril gruplarını alkilleyerek inaktivasyonu sonucu mikroorganizmaların üreme yeteneğini kaybetmesi şeklinde etkisini gösterir. Etilen oksit; virus, bakteri, fungus ve ısıya dirençli bakteriyel endosporların çoğu için oldukça yok edicidir. Etkili olabilmesi için gaz geçişine izin veren özel bir paketleme şekline ve işlem sırasındaki 4 değişkenin sıkı kontrolü ile mümkündür. Bu değişkenler; gaz konsantrasyonu, sıcaklık, bağıl nem ve uygulama süresi olarak özetlenebilir. Sterilizasyon süresi, bu 4 değişkene bağlı olarak farklılık gösterir. Sterilizasyon işlemi sonrası, Etilen oksit gazının malzeme üzerinden uzaklaşması için havalandırma işlemi yapılmalıdır. Bu havalandırma süresi, başlangıçta 14 gün olarak belirlenmişken, günümüzde geliştirilen havalandırma odaları ile çok daha kısa sürelere (2-5 gün) indirilmeye çalışılmaktadır.

Etien oksit özellikle tıbbi malzemelerin sterilizasyonu amacıyla kullanılan, 10.8 santigrat derecenin altında sıvı, bu derecenin üstünde gaz durumda olan, saf halde çok zehirli, tahriş edici ve patlayıcı bir kimyasaldır. Yanıcılığını azaltmak amacıyla kloroflorokarbon (CFC) gazıyla seyreltilerek (%12 EtO + %88 CFC) kullanımı son derece yaygındı. Fakat 1990 yılında, Amerikan Çevre Koruma Ajansı (EPA) tarafından hazırlanan “Temiz Hava Sözleşmesinin” kabulü ile, bu gazın 1995 yılından itibaren kullanımı yasaklanmıştır.

D-Işınımla sterilizasyon yöntemi;

Radyasyonun; dalga-boyu, yoğunluk ve süreye bağlı olarak mikroorganizmalar üzerinde çeşitli etkileri vardır. Mikroorganizmalar üzerinde etkili 2 çeşit ışınım vardır: iyonize ve iyonize olmayan.

1) İyonize edici ışınlarla sterilizasyon;

Gama ışınları, yüksek enerjili elektronlar (e-beam) ve X ışınları bu gruba girer. İyonize olmayan ışınlardan (1nm) daha küçük dalga boyuna sahiptirler ve bu nedenle çok daha fazla enerji taşırlar

Gama Işınları; radyoaktif Co-60 veya Cs-137 izotoplarının kendiliğinden bozunmasıyla üretilen saf enerjidir. Gama ışınları tarafından üretilen iyonize enerji, yüksek sızabilme özelliğiyle, çeşitli yoğunluktaki tıbbi malzemeler ve ambalaj malzemesi için en uygun çözümdür.

Yüksek enerjili elektronlar; genellikle düşük penetrasyon ve yüksek doz hızıyla karakterize edilen bir iyonize radyasyon çeşididir. Özel olarak tasarlanmış makinalar tarafından üretilen ve hızlandırılan elektronların enerjileri arttırılır.

X-ışınları; enerjisi makinalar tarafından üretilmesiyle yüksek enerjili elektronlara, foton yapısında olmasıyla da gama ışınlarına benzer.

Paket ve ürün içersine yüksek penetrasyon da endüstriyel uygulama güçlükleri özelliğine sahip olsa nedeniyle henüz araştırma aşamasındadır.

2) İyonize olmayan radyasyonla sterilizasyon;

UV-C ışınları; elektromanyetik dalga boyu aralığının 240-280 nm arasındaki dalga boyunu kapsar. Dalga boyu büyük olduğu için maddelerin içinden sızma yeteneği azdır. Ultraviyole ışınlarından sıklıkla yüzey sterilizasyonu amacıyla yararlanılır. Özellikle günlük kullanılan eşyalar, hastane, otel ve benzeri ortak kullanım alanlarının yüzeyleri UV-C Sterilizasyonu ile mikroorganizmalardan arındırılabilmektedir.

Written by Cihan Koç

1982 doğumlu ve Çankırılıyım. 2009 Karadeniz Teknik Üniversitesi Makina Mühendisliği bölümü mezunu olmakla birlikte kendi yazılım şirketimde çalışmaktayım...

Comments

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

Loading…

0

Yeni Mühendisler İçin Yazılı Olmayan Kurallar

TEKNİK RESİM BOYUTLANDIRMA, TOLERANSLANDIRMA, GEOMETRİK ve KONUM TOLERANSLANDIRMA